Ενός θανάτου Ντο [ Μέρος 1ο ]

Είναι το μυαλό τόσο παράξενο! Και γίνεται πιότερο παράξενο, όσο ομορφότερος ο Κόσμος γύρω του. Γίνεται τότε ακόρεστο, αλλά με μιαν έννοια τόσο μα τόσο όμορφη! Δε χορταίνει τούτη τη γλύκα των αισθήσεων, γλύκα που στέκεται στις αισθήσεις μόνο για μια φευγαλέα στιγμή κι έπειτα γλιστρά και γίνεται κατάσταση του νου και συνθήκη ύπαρξης. Γίνεται δίψα για ζωή, τόσο ασυνείδητα βαθιά, ίδια μ' εκείνη ενός αποπλανημένου βλέμματος. Ίδια παιδί, όταν απέναντι σε βιτρίνα βαρυφορτωμένη παιχνίδια, γνωρίζει καλά πως τίποτα δεν του ανήκει κι όμως με τρόπο περίεργο - μέσα στη φαντασία του - όλα του είναι οικεία από πάντα ∙ λες έχει ζήσει χιλιάδες ζωές, ήδη μαζί τους.

Όταν κάποτε το ρολόι μας επιτρέπει να ζήσουμε μια στάλα ελεύθεροι, εκείνο το διάστημα που ο νους δε δεσμεύεται απο τίποτα περισσότερο, πέρα από τον εαυτό του και τη φυσική του κούραση, τότε γίνονται δυνατές οι πιο παράξενες διαδρομές. Πίσω από κάθε στροφή κι ένα καινούργιο θαύμα. Αυτοί οι αναπάντεχοι συνειρμοί, που σ' εκπλήσσουν αλυσιδωτά σε κάθε βήμα, αν δε χαλιναγωγούνταν από τις μικρές ρωγμές της πραγματικότητας - ένα πιάσιμο της μέσης, μια κούραση των οφθαλμών, μια υπενθύμιση πείνας - θα μπορούσαν να σε παρασύρουν μίλια ή μέρες μακρυά από τον εαυτό σου, παντελώς αδιάφορο για την επιστροφή.

Όλες οι όμορφες ιστορίες, όπως κι αυτή της ίδιας της ζωής, ξεκινούν κάτω από κάποιο αστέρι - ή χάρη σ' αυτό. Έτσι και τούτη. Ξεκινά μ' ένα αστέρι από εκείνα που οι αστρονόμοι τα παίρνουν για μεγάλης μάζας - ας πούμε, κάπου 25 φορές τον Ήλιο μας. Τ' αστέρια αυτά πεθαίνουν τόσο πιο εντυπωσιακά, όσο πιο σύντομα κύλησε η ζωή τους. Παρασυρμένα από την ίδια τη φωτιά τους, ξεγελασμένα από τα τερατώδη μεγέθη τους, που μοιάζουν ανεξάντλητα, καταναλώνουν τα σωθικά τους ασυλλόγιστα, σα να μην ήταν αύριο. Με την αστοχασιά των εφήβων, σκορπούν τα πάντα στην αιωνιότητα του εφήμερου, δίχως φειδώ ή αναστολές. Όπως ακριβώς είναι η ζωή, πριν τη μαράνει η πρόνοια. Τούτοι οι αστέρες ζούνε δε ζούνε μερικά εκατομμύρια έτη, την ώρα που ο ταπεινός μας Ήλιος φιλοδοξεί τα 10 δισεκατομμύρια. Κάποτε, μέσα από μια διαδικασία που χρειάστηκαν δεκαετίες - αν όχι αιώνας - για να την κατανοήσουμε με κάποια αξιοπρέπεια, φτάνουν στο τέλος της ζωής τους με το μεγαλείο, ενός άφταστου καλλιτέχνη : δύσκολα ξεχωρίζει κανείς που σταματάει το ταλέντο και που αρχινά ο ναρκισσισμός. Καταδικασμένα κι αυτά στο ίδιο συμμετρικό δίπολο : από τη μια να βουλιάζουν στον υπέρπυκνο εαυτό τους κι από την άλλη να εκρήγνυνται σ' ένα καλειδοσκόπιο απαράμμιλης ομορφιάς και βιαιότητας.

Κάποια στιγμή, ο πυρήνας ενός παρόμοιου αστέρα γίνεται τόσο πυκνός, που οι αριθμοί χάνουν τα νοήματά τους. Δεν υπάρχει ανθρώπινη εμπειρία ικανή ν' αναμετρηθεί μαζί τους. Ο πυρήνας ετούτος στέκεται στο κατώφλι μιας μοναδικής μετεξέλιξης : θ' απομείνει ένας θαυμαστός φάρος του σύμπαντος, να μνημονεύει πώς κάτι υπέροχο συνέβη, κάποτε, στο σημείο που στέκεται σήμερα. Ίσως τον έχετε συναντήσει με τ' άλλο του όνομα : αστέρας νετρονίων ή πάλσαρ. Κι ωστόσο, ένα αστέρι δεν είναι μονάχα πυρήνας και μερικά ψιλά. Μάζες αδιανόητες περιστρέφονται ολόγυρά του. Σα δεν υπάρχει πια τίποτα να τις εμποδίσει, καταρρέουν ασυγκράτητες στο υπέρπυκνο κέντρο. Σ' ένα κέντρο τέτοιας απειροβαθούς πυκνότητας, στη φάση ετούτη, ώστε ασφυκτιά αβοήθητο, κάτω απ' το ίδιο του το βάρος. Δε του 'χει μείνει άλλο, απ' το να περιμένει αμέτοχο μια μοίρα των άστρων απαρέγκλιτη. Η ύλη καταρρέει, κάποτε, πάνω του με ταχύτητες που δεν περιγράφονται με τρόπους, μου 'μαστε μαθημένοι. Συγκρούεται με τον αμετακίνητο πυρήνα κι αναπηδώντας, κατά την αντίστροφη φορά, σαρώνει ό,τι βρει στο πέρασμά της. Οι επιστήμονες φαντάζονταν, μια φορά, ότι το ωστικό ετούτο κύμα είναι ο επιλυτικός μηχανισμός και η αιτία του θαύματος που καλούμε «Υπερκαινοφανής» - το κύκνειο άσμα, ενός αστέρα που «τά 'φαγε πια τα ψωμιά του». Στην πραγματικότητα, δεν είναι σωστό να λέμε ότι ένα αστέρι πεθαίνει, παρά καλύτερα πως αλλάζει μορφή. Κι ενώ οι αστέρες, καθαυτοί, διόλου δεν προβληματίζονται με τις ανθρώπινες λέξεις κι εκτινάσσονται στο διάστημα, μέσα σε μιαν υπέρλαμπρη έκρηξη, που ντροπιάζει ολάκερους γαλαξίες, οι επιστήμονες στη γης σβήνουν και ξαναγράφουν τις εξισώσεις τους κι άκρη δε βγάζουν.

Σύμφωνα με τους τελευταίους, το ωστικό κύμα εξαντλείται αναπάντεχα γρήγορα και δεν αντέχει, ούτε γι' αστείο, να φτάσει ίσαμε τα εξωτερικά περιβλήματα του άστρου, πόσο μάλλον να τα εκτινάξει. Η αναμέτρηση της μίας ύλης με την άλλη, αφήνει το κύμα ξεψυχισμένο, από πολύ νωρίς. Κι ενώ οι αληθινοί αστέρες αληθινά εκρήγνυνται, οι αστροφυσικοί παραμένουν να αιωρούνται αμήχανοι δυο βήματα απ' το νετρονικό πυρήνα. Η θεωρία που γοήτευσε για δεκαετίες τις διάνοιες, φιλοδόξησε κι επιμένει ακόμη πεισματικά να δώσει λύση, έχει να κάνει μ' εκείνα τα χαριτωμένα και γλιστερά νετρίνα. Μα, δίχως να μπούμε σε τίποτα μαθηματικούς δαιδάλους, ούτε με τούτα εντέλει γινότανε δουλειά : αφήναν τα κομπιούτερς ν' αγκομαχούν για μέρες και σαν επέστρεφαν, έμεναν να χαζεύουν απογοητευμένοι, ξανά και ξανά, το ωστικό κύμα να 'χει σκαλώσει λίγο πιο πέρα απ' τον πυρήνα, έτοιμο πάλι να καταρρεύσει.

Και να που επιτέλους, μια νέα ιδέα φάνηκε στο προσκήνιο. Μια θεωρία που φιλοδοξεί, με τη σειρά της, να αναζωογονήσει τα ωστικά κύματα, μαζί με τα ηθικά. Την ώρα που τα εξωτερικά στρώματα, λέει, καταρρέουν κι έχουν στριμώξει τον πυρήνα στην ξέπνοη αγκάλη τους, εκείνος - μη έχοντας πια άλλο να κάνει - αρχίζει να δονείται. Η ύστατη αυτή μαρμαρυγή, μιας καρδιάς που ξεψυχά, δεν είναι ούτε ασυντόνιστη, ούτε κι αόριστη : είναι ένα όμορφο τραγούδι. Είναι, καλύτερα, το μποέμικο σφύριγμα, μιας ατίθαση ψυχής που χαμογελώντας, αναγκάζεται να παραδεχτεί το αναπόφευκτο τέλος : μάγκες ήτανε όμορφα, μα ως εδώ. Υπέρπυκνος κι ετοιμοθάνατος, ο πυρήνας πάλλεται με μια συχνότητα 300 φορές το δευτερόλεπτο - ή πάνω κάτω. Τα ηχητικά ετούτα κύματα, ισχυρίζεται η καινοφανής επιστημονική ομάδα, έχουν ακριβώς την ενέργεια εκείνη, που απαιτείται. Το μονότονο τραγούδι αντιλαλεί στα σπλάχνα του άστρου, συντονίζοντας μια μικρή συνωμωσία. Σα φτάσει στο σημείο που πρέπει, μ' όλη τη συσσωρευμένη του ενέργεια, γίνεται κραυγή που ξεσηκώνει τα πλήθη - ή καλύτερα τις μάζες.

Την ξέρει καλά ετούτη τη συχνότητα ο άνθρωπος, μάλιστα της έχει δώσει κι όνομα : είναι η νότα ντο. Είναι ωραίο να σκέφτεσαι πως τ' άστρα πεθαίνουν τραγουδώντας. Κι εδώ ξεκινάει το δεύτερο ταξίδι μου, τούτη τη φορά όχι έτη φωτός μακρυά, παρά μέσα σε μένα τον ίδιο, που ενίοτε είναι το ίδιο. Ένας καταιγισμός συνειρμών, που δεν έμοιαζε να 'χει σταματημό κι όπως στα μάτια ενός παιδιού, τα πάντα φάνταζαν πρωτόγνωρα. Μα όλα ετούτα, στο επόμενο μέρος.

«Έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω!»

« Ξαναδιαβάζω παθητικά, δεχόμενος αυτό που νιώθω σαν έμπνευση και μαζί σαν ανακούφιση, εκείνες τις απλές φράσεις του Καέιρο [ Alberto Caeiro : ένας από τους τρεις βασικούς ετερώνυμους του Φερνάντο Πεσσόα, ο δάσκαλος όλων κατά τον δημιουργό τους], που αναφέρονται φυσικά στο μκρό μέγεθος του χωριού του. Από εκεί, μας λέει, γιατί είναι μικρό, μπορεί κανείς να δει περισσότερο σύμπαν απ' ό,τι από την πόλη. Γι' αυτό το χωριό είναι μεγαλύτερο από την πόλη ...

Γιατί εγώ έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω
κι όχι το μέγεθος του αναστήματός μου.

Φράσεις σαν αυτές, που φαίνονται να γεννιούνται χωρίς κανείς να το έχει επιδιώξει , με ξεπλένουν απ' όλη τη μεταφυσική που αυθόρμητα προσθέτω στη ζωή. Αφου τις διαβάσω, βγαίνω στο παράθυρό μου, που βλέπει σ' ένα στενό δρομάκι, κοιτάζω τον απέραντο ουρανό και τα πολλά άστρα και είμαι ελεύθερος, νιώθοντας μια φτερωτή λαμπρότητα που η δόνησή της κάνει να τρέμει το σώμα μου ολόκληρο.

«Έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω!» Κάθε φορά που σκέφτομαι αυτή τη φράση με όλη την προσοχή των νεύρων μου, μου φαίνεται όλο και περισσότερο πως είναι προορισμένη να ανοικοδομήσει τους αστερισμούς του σύμπαντος. «Έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω!» Τί μεγάλη πνευματική δύναμη, που ξεκινάει από το βαθύ πηγάδι των συγκινήσεων και φτάνει μέχρι τα πιο ψηλά άστρα που καθρεφτίζονται σ' αυτό, κι έτσι, κατά κάποιον τρόπο, βρίσκονται κι αυτά εκεί.

Από αυτή τη στιγμή, έχοντας συνείδηση ότι ξέρω να βλέπω, κοιτάζω την απέραντη αντικειμενική μεταφυσική των ουρανών με μια σιγουριά που με κάνει να θέλω να πεθάνω τραγουδώντας. «Έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω!» Και τα ακαθόριστο φεγγαρόφωτο, εντελώς δικό μου, αρχίζει να καταστρέφει με το ακαθόριστο φως του τον μπλε σχεδόν μαύρο του ορίζοντα.

Μού 'ρχεται η επιθυμία να σηκώσω τα χέρια και να ουρλιάξω πράγματα με μια άγνωστη αγριότητα, να απευθύνω λέξεις στα ανώτατα μυστήρια, να επιδείξω μια νέα άπειρη προσωπικότητα στα μεγάλα διαστήματα της κενής ύλης.

Αλλά ξαναβρίσκω τον εαυτό μου και ηρεμώ. «Έχω το μέγεθος αυτού που βλέπω!» Κι αυτή η φράση γίνεται η ψυχή μου ολόκληρη, ακουμπάω πάνω της όλες τις συγκινήσεις που αισθάνομαι, και πάνω μου, μέσα μου, όπως πάνω στην πόλη έξω, πέφτει η ανεξήγητη γαλήνη του αδυσώπητου φεγγαρόφωτου που αρχίζει να απλώνεται καθώς βραδιάζει. »

 Fernando Pessoa, "Βιβλίο της Ανησυχίας"
[ Α΄ Τόμος ] [ Μετ. Μαρία Παπαδήμα ] [ Εκδ. Gutenberg ]

Astronomy Picture of the Day
 Milky Way over Chilean Volcanoes

Ψηφία σημαντικά, ψηφία ασήμαντα

Να 'χει κανείς μετρήσει τις ουράνιες θέσεις 1,7 δισεκατομμυρίων αστέρων κι επιπλέον την απόσταση, το χρώμα, την ταχύτητα και την κατεύθυνση κίνησης 1,3 δισεκατομμυρίων εξ' αυτών, δεν είναι αστεία υπόθεση. Μ' αν δε μιλούσαμε γι' αστέρες; Αν οι αριθμητικές ετούτες μάζες αφορούσαν ανθρώπινα πλάσματα - αν οι αριθμοί δηλαδή μας αντικοίταζαν; Αν μετρούσαμε το «κατακάθι» της ανθρώπινης ζωής, τους «άθικτους» των Ινδιών ή τους «ασήμαντους» της φαβέλας, δε θα είχαν τα νούμερα το ίδιο βάρος σε υπολογιστική ισχύ; Αν αντικαθιστούσαμε τις τέσσερεις μεταβλητές με ισάριθμες άλλες, αν δηλαδή γνωρίζαμε κάθε στιγμή το εισόδημα, τη μόρφωση, την υγεία κι ίσως την ευτυχία 1,3 δισεκατομμυρίων ανθρώπων; Αν φτιάχναμε ένα τετραδιάστατο χάρτη της ανθρώπινης μοίρας, θα 'ταν αυτό λιγότερο ή περισσότερο θαυμαστό; Θα 'ταν η τεχνολογία λιγότερο ικανή να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων, αν δηλαδή υπήρχαν προθέσεις ανάλογα υψηλές; Διόλου. Τότε γιατί; Γιατί τούτα τα πλήθη των παρσέκ, με τόση ευκολία, μονοπωλούν τους υλικούς μας πόρους και τα βλέμματα, αφήνοντας μας με καρδιές πρεσβύωπες στο σπίτι απέναντι ή, αν το θες, μια χώρα απόσταση;

Μα είναι, βλέπεις, που τ' αστέρια δε πεινούν κι ούτε πεθαίνουν στις χωματερές. Δε ματοκυλούν οι φωτόσφαιρες, δεν ξεκοιλιάζονται μ' αβυθομέτρητα «γιατί» να γλιστρούν στη λάσπη, με τα σωθικά τους. Είναι που οι γαλαξίες δε σου ζητούν ευθύνη, για τους στροβιλισμούς και τις περιελίξεις τους, δε σου ζητούν ευθύνη για τις πράξεις σου. Υπερκαινοφανείς και αστέρες νετρονίων, αφιόνια και λωτοί. Είναι αλήθεια ακατανίκητη η έλξη, που τραβά τη ματιά του Ανθρώπου ψηλά και μακριά, μα η ματιά ετούτη έχει απολέσει την παιδική καθαρότητα, αφ' ης στιγμής πέρασε την ακαδημαϊκή πύλη. Ούτε στιγμή να μη ξεχνάμε που πατούμε. Δεν είμαστε Νεύτωνες πάνω σε ώμους γιγάντων, είμαστε πολιτικοί και μάλιστα κακοί, πατώντας στα κεφάλια των αδύναμων, αποβλέποντας σε μία ακόμη χρηματοδότηση. Αστρονόμοι και αστροφυσικοί, όπως όλοι μας είναι κι αυτοί, βλέπεις, σωστοί επαγγελματίες. Είναι κι αυτοί από την πάστα των ανθρώπων, που κοιτάνε τη δουλειά ή τη δουλίτσα τους. Κι είναι - αλήθεια - μια όμορφη δουλειά, το να μετράς τ' αστέρια. Κι όμως, παράδοξα, κρινόμαστε οι άνθρωποι όχι μονάχα από εκείνο που μετρούμε, μα εξίσου απ' ό,τι παρατούμε αμέτρητο. Να 'χεις το νου σου πού ή πώς κοιτάζει ένας άνθρωπος, θα σου πει για τον άνθρωπο πολλά. Το στερέωμα είναι καθρέφτης και πάνω του μελετούμε το είδωλό μας. Μα τούτος ο Νάρκισσος αποχαυνώθηκε από την αντανάκλασή του. Αφέθηκε στην υγρασία της ακρολιμνιάς, βούλιαξε μες στην παχιά ιλύ κι ούτε στιγμή δεν αντιλήφθηκε το σώμα του, που 'πιασε να σαπίζει, μέρα με την ημέρα και βαθύτερα.